Zielony dach a retencja – przykład Ekofuturium Koszalin

Zielony dach to nie tylko wizja architekta. Czego konkurs na Ekofuturium uczy o wymaganiach środowiskowych?

Zielone dachy coraz częściej stają się elementem programu inwestycji publicznych, a nie tylko autorską propozycją architektów. Konkurs na Centrum Zrównoważonego Rozwoju Ekofuturium w Koszalinie pokazuje, że zamawiający zaczynają uwzględniać zieloną infrastrukturę już na etapie formułowania założeń projektowych. To dobry kierunek. Jednak z punktu widzenia gospodarki wodami opadowymi istotne jest nie tylko to, czy na dachu pojawi się roślinność, ale przede wszystkim, ile wody taki dach zatrzyma, jak ograniczy odpływ podczas ulewy i czy jego skuteczność będzie można zweryfikować.

 

Ekofuturium w Koszalinie. Zielony dach zapisany w założeniach konkursu

W grudniu 2024 roku ogłoszono konkurs architektoniczny na opracowanie koncepcji Centrum Zrównoważonego Rozwoju Ekofuturium w Koszalinie. Inwestycja, przygotowywana przez Województwo Zachodniopomorskie, ma powstać w sąsiedztwie kampusu Politechniki Koszalińskiej. Planowany obiekt o powierzchni użytkowej około 5500-6000 m² ma łączyć funkcje edukacyjne, badawcze i biznesowe.

Jednym z elementów programu inwestycji od początku był ogólnodostępny ogród na dachu. To nie rozwiązanie, które pojawiło się dopiero w nagrodzonej koncepcji. Ogród został wymieniony w regulaminie konkursu, jako element wymagany w projekcie. Obok niego wskazano m.in. laboratoria, przestrzenie wystawiennicze, strefy pokazów popularnonaukowych oraz otaczający budynek Ogród Doświadczeń. Co więcej, w regulaminie konkursu znalazło się odniesienie do rozwiązań proekologicznych i energooszczędnych, w szczególności dotyczących zaopatrzenia w energię i gospodarki wodami opadowymi. Projektanci mieli przedstawić takie zagadnienia w opisie koncepcji.

Pierwszą nagrodę otrzymała pracownia Atelier Tektura. W uzasadnieniu doceniono m.in. powiązanie budynku z otaczającą zielenią oraz włączenie rozwiązań ekologicznych w jego funkcję edukacyjną. Z perspektywy gospodarki wodami opadowymi warto jednak zwrócić uwagę na istotny szczegół. Dokumentacja konkursowa wskazuje ogród na dachu i wymaga odniesienia się do gospodarki wodami opadowymi, ale nie określa konkretnych parametrów retencji dachowej. Nie wskazuje np. wymaganej objętości zatrzymywanej wody, maksymalnego natężenia odpływu z dachu ani sposobu pomiaru skuteczności systemu. Nie jest to zarzut wobec organizatora. Konkurs architektoniczny ma inną szczegółowość niż projekt techniczny. Przykład Ekofuturium jest jednak dobrym punktem wyjścia do rozmowy o tym, jak rozwijać wymagania środowiskowe stawiane nowym inwestycjom publicznym.

 

wizualizacja projektu ekofuturium w Koszalinie   wizualizacja projektu ekofuturium w Koszalinie   wizualizacja projektu ekofuturium w Koszalinie

Zwycięska koncepcja projektu pracowni Atelier Tektura z Warszawy

 

Zielona infrastruktura przestaje być dodatkiem do architektury

Przez lata rozwiązania błękitno-zielonej infrastruktury (BZI) często traktowano jako element uzupełniający inwestycję. Najpierw powstawał budynek, układ komunikacyjny i zagospodarowanie działki, a dopiero później szukano miejsca na zieleń, zbiornik retencyjny czy ogród deszczowy. Takie podejście ogranicza możliwości projektowe. Jeżeli dopiero na końcowym etapie okazuje się, że potrzebna jest dodatkowa pojemność retencyjna, często pozostaje niewiele przestrzeni do jej uzyskania.

Konkurs na Ekofuturium pokazuje inne podejście – rozwiązania środowiskowe pojawiają się już w programie funkcjonalnym obiektu, zanim powstanie jego ostateczna koncepcja architektoniczna. Ma to szczególne znaczenie w przypadku zielonych dachów. Ich zastosowanie wymaga bowiem wczesnego uzgodnienia rozwiązań architektonicznych, konstrukcyjnych, instalacyjnych i hydrologicznych.

Zielony dach wpływa na obciążenia konstrukcji, sposób odprowadzania deszczówki, dobór hydroizolacji, wymagania eksploatacyjne, a w przypadku ogrodu dostępnego dla ludzi także na bezpieczeństwo i organizację przestrzeni. Jednocześnie może realizować kilka celów:

  • ograniczać odpływ wód opadowych,
  • poprawiać mikroklimat,
  • wspierać bioróżnorodność,
  • tworzyć przestrzeń wypoczynku,
  • pełnić funkcję edukacyjną.

Pozostaje jednak pytanie – czy sam zapis „zielony dach” wystarczy, aby uzyskać rzeczywistą korzyść dla miejskiego systemu odwodnienia?

 

Zielony dach a dach retencyjny. Dlaczego to nie zawsze to samo?

Zielony dach kojarzy się przede wszystkim z roślinnością. W praktyce jego funkcjonowanie zależy od całego układu warstw, w tym podłoża wegetacyjnego, warstwy drenażowej, filtracyjnej oraz zastosowanego systemu odprowadzania wody.

Rośliny i podłoże zatrzymują część opadu, a następnie oddają wodę do atmosfery w procesach parowania i transpiracji. Dzięki temu zmniejsza się ilość deszczówki odprowadzanej z dachu w dłuższym okresie. Nie oznacza to jednak, że każdy zielony dach zapewnia taką samą ochronę podczas intensywnego deszczu. Jego skuteczność zależy między innymi od grubości i właściwości podłoża, rodzaju roślinności, intensywności opadu oraz stopnia nasycenia wodą przed wystąpieniem kolejnego deszczu. Jeżeli po wcześniejszych opadach podłoże jest już silnie uwilgotnione, jego zdolność do przyjęcia kolejnej porcji wody może być znacznie mniejsza. Warto zatem rozróżnić trzy rozwiązania.

 

Dach zielony – zatrzymuje wodę w podłożu i roślinności

Podstawową funkcją zielonego dachu jest zapewnienie warunków do rozwoju roślin. Jedną z jego korzyści jest retencja wód opadowych i ograniczanie całkowitego odpływu. W zależności od zastosowanego systemu dach zielony może zatrzymać znaczną część opadów, ale jego skuteczność nie powinna być określana wyłącznie na podstawie powierzchni pokrytej roślinnością.

 

Dach niebieski – czasowo magazynuje wodę i kontroluje odpływ

Dach niebieski to rozwiązanie, w którym odpowiednio zaprojektowana przestrzeń retencyjna umożliwia czasowe zgromadzenie wody opadowej oraz jej kontrolowane odprowadzanie. W praktyce może wykorzystywać układ komór retencyjnych, odpowiednio przygotowaną połać dachową i urządzenia ograniczające odpływ.

Jego zadaniem jest przede wszystkim zmniejszenie maksymalnego natężenia odpływu podczas opadu. To szczególnie istotne dla kanalizacji deszczowej, która w czasie intensywnych opadów musi w krótkim czasie odebrać duże ilości wody.

 

Dach niebiesko-zielony – połączenie retencji i roślinności

Dach niebiesko-zielony łączy funkcje biologiczne zielonego dachu z dodatkową pojemnością retencyjną i kontrolowanym odpływem. Dzięki takiemu połączeniu można projektować zarówno warunki dla rozwoju roślin, jak i określony sposób reagowania systemu na opad.

Nie oznacza to jednak, że dach niebiesko-zielony zawsze będzie rozwiązaniem najlepszym. O jego doborze powinny decydować lokalne warunki opadowe, wymagania hydrologiczne, możliwości konstrukcyjne oraz koszty wykonania i utrzymania. Najważniejsze jest zdefiniowanie funkcji, jaką dach ma pełnić w gospodarce wodami opadowymi, a następnie dobranie technologii pozwalającej tę funkcję zrealizować.

 

Dach zielony ekstensywny czy intensywny? O wyborze decyduje funkcja

Rozważając zielony dach, inwestor musi zdecydować również o rodzaju roślinności i sposobie użytkowania powierzchni.

  • Dach zielony ekstensywny najczęściej wykorzystuje stosunkowo cienką warstwę podłoża i odporną roślinność, np. rozchodniki. Charakteryzuje się mniejszym obciążeniem konstrukcji oraz relatywnie ograniczonymi wymaganiami pielęgnacyjnymi. Zwykle nie jest przeznaczony do codziennego użytkowania rekreacyjnego.
  • Dach zielony intensywny przypomina ogród zakładany na gruncie. Może obejmować trawniki, byliny, krzewy, a przy odpowiednich warunkach również drzewa. Pozwala tworzyć przestrzenie rekreacyjne, ścieżki i miejsca spotkań, ale wymaga większej chłonności podłoża, odpowiedniej konstrukcji, regularnej pielęgnacji i często nawadniania.

zdjęcie ogrodu na dachu biblioteki uniwersytetu warszawskiego

Dobrym przykładem szerszego wykorzystania dachu jest ogród Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Pełni nie tylko funkcję przyrodniczą i krajobrazową, ale także społeczną. Jest ogólnodostępną przestrzenią rekreacyjną i miejscem kontaktu z przyrodą w intensywnie zabudowanym mieście. Podobne możliwości stwarza ogród planowany na dachu Ekofuturium. Może być nie tylko miejscem odpoczynku, lecz także przestrzenią edukacji o obiegu wody w mieście.

Można wyobrazić sobie instalację, która pokazuje odwiedzającym, ile deszczu spadło na dach, jaka część wody została zatrzymana, ile odprowadzono do kanalizacji i jak zmienia się poziom wody w warstwie retencyjnej. W takim przypadku zielony dach staje się jednocześnie elementem infrastruktury i narzędziem edukacji klimatycznej.

 

Retencja na dachu to także odpowiedzialność za bezpieczeństwo

Projektowanie dachów retencyjnych wymaga uwzględnienia zagadnień, które nie zawsze są widoczne na wizualizacjach architektonicznych. Pierwszym z nich jest obciążenie konstrukcji.

Jeden milimetr wody zatrzymanej na powierzchni jednego metra kwadratowego odpowiada jednemu kilogramowi wody. Oznacza to, że warstwa wody o wysokości 50 mm stanowi dodatkowe obciążenie około 50 kg/m². Na dachu o powierzchni 1000 m² odpowiada to 50 tonom wody.

Do tego należy uwzględnić ciężar wszystkich warstw dachu, podłoża w stanie nasyconym, roślinności, elementów wyposażenia, obciążeń użytkowych i klimatycznych, w tym śniegu, zgodnie z właściwymi zasadami projektowania konstrukcji.

Druga kwestia to bezpieczne odprowadzenie nadmiaru wody.

Dach retencyjny nie może być projektowany jako układ, który zatrzyma każdą ilość deszczu. Powinien posiadać odpowiednio dobrany system odprowadzenia wody, w tym przelew awaryjny lub równoważny system odwodnienia bezpieczeństwa, zapewniający odprowadzenie nadmiaru wody w warunkach przewidzianych w projekcie. Istotne są również drożność wpustów, możliwość kontroli urządzeń regulujących odpływ, ochrona hydroizolacji i plan eksploatacji.

To pokazuje, dlaczego zielony dach nie może być traktowany wyłącznie jako element architektoniczny. Jest częścią technicznej infrastruktury budynku, która musi działać również podczas intensywnych opadów.

 

Zielony dach i zielone ściany mogą chłodzić miasto

Retencja wód opadowych to niejedyna funkcja zielonych dachów. Roślinność może ograniczać nagrzewanie powierzchni poprzez zacienienie oraz ewapotranspirację, czyli parowanie wody z podłoża i transpirację roślin. Procesy te przyczyniają się do zmniejszania temperatury powierzchni dachu, a w odpowiednich warunkach również poprawy lokalnego mikroklimatu.

Zielony dach, oprócz retencji deszczówki, zapewnia siedlisko dla organizmów oraz pełni funkcję rekreacyjnej przestrzeni zielonej. Warto pamiętać, że efekt chłodzenia zielonego dachu, zależy między innymi od dostępności wody dla roślin. Podobnie zielone ściany mogą wspierać poprawę mikroklimatu i osłaniać elewacje przed promieniowaniem słonecznym, ale nie zastępują funkcji retencyjnej odpowiednio zaprojektowanego dachu.

 

Czy białe dachy zastąpią zielone dachy?

W dyskusji o miejskiej wyspie ciepła pojawia się jednak także inne rozwiązanie – dachy białe, określane jako cool roofs. Ich działanie opiera się przede wszystkim na wysokim współczynniku odbicia promieniowania słonecznego. Jasna, odpowiednio dobrana powierzchnia absorbuje mniej energii niż ciemne pokrycie, dzięki czemu może mniej się nagrzewać.

Czy zatem warto malować miejskie dachy na biało? W określonych sytuacjach może to być uzasadnione, szczególnie gdy głównym celem jest ograniczenie nagrzewania budynku, a możliwości zastosowania zielonego dachu są niewielkie. Nie jest to jednak rozwiązanie równoważne zielonemu dachowi. Dlatego w inwestycjach publicznych nie chodzi o wybór jednej uniwersalnej technologii. Chodzi o dobór rozwiązań do konkretnych celów środowiskowych i technicznych.

 

Czy zielony dach może być pretekstem do zabudowania większej części działki?

Warto poruszyć również problem, który w debacie o zielonej infrastrukturze bywa pomijany. Zgodnie z polskimi warunkami technicznymi, przy spełnieniu określonych warunków, 50% powierzchni odpowiednio urządzonego tarasu lub stropodachu o powierzchni nie mniejszej niż 10 m² może zostać uwzględnione w obliczeniach terenu biologicznie czynnego. To rozwiązanie umożliwia uwzględnienie zielonych dachów w bilansie zagospodarowania terenu.

Powstaje jednak pytanie – czy dzięki temu inwestor może ograniczyć ilość zieleni na poziomie gruntu, zastępując ją ogrodem na dachu? W niektórych inwestycjach sposób zaliczania powierzchni dachowych do bilansu biologicznie czynnego może ułatwiać spełnienie wymaganych wskaźników. Nie oznacza to jednak automatycznego prawa do zwiększenia zabudowy – decydują także pozostałe przepisy i ustalenia planistyczne.

Przede wszystkim trzeba pamiętać, że zieleń na dachu nie jest pełnym odpowiednikiem naturalnej powierzchni gruntu. Grunt może umożliwiać infiltrację wody, zasilanie wód podziemnych i rozwój rozbudowanych systemów korzeniowych drzew. Zielony dach działa inaczej – zatrzymuje wodę w ograniczonej objętości warstw, a jej nadmiar jest odprowadzany przez zaprojektowany system.

Z perspektywy miejskiej gospodarki wodnej szczególnie istotne jest więc bilansowanie nie tylko powierzchni zieleni, ale również rzeczywistych procesów hydrologicznych. Zielone dachy powinny uzupełniać istniejącą i projektowaną zieleń na gruncie, a nie automatycznie usprawiedliwiać dalsze uszczelnianie miasta.

 

Jak formułować lepsze wymagania środowiskowe w konkursach architektonicznych?

Przykład Ekofuturium pokazuje, że inwestorzy publiczni mają możliwość wprowadzenia zielonej infrastruktury do programu inwestycji już na etapie konkursu. Kolejnym krokiem powinno być przejście od wymagań opisujących obecność danego rozwiązania do wymagań określających jego oczekiwane działanie. Zamiast ograniczać się do zapisu „należy zaprojektować zielony dach”, warto wskazać funkcje, które dach ma realizować, oraz sposób ich weryfikacji. Oto nasze propozycje:

 

1. Wymagana pojemność retencyjna

Inwestor może określić minimalną objętość wody, jaką system ma czasowo zatrzymać, wyrażoną w m³ lub w mm opadu na określoną powierzchnię.

Przykładowo zatrzymanie 20 mm opadu na powierzchni 1000 m² odpowiada teoretycznej objętości 20 m³ wody. Takie założenie należy jednak zweryfikować obliczeniami. W przypadku zielonego dachu dostępna pojemność zależy od jego wcześniejszego uwilgotnienia, a pojemność teoretyczna nie zawsze odpowiada faktycznie dostępnej podczas kolejnego opadu.

 

2. Maksymalne dopuszczalne natężenie odpływu

Z punktu widzenia systemu kanalizacji deszczowej ważna jest nie tylko całkowita ilość odprowadzanej wody, lecz także szybkość jej odpływu. Dlatego zamawiający może określić maksymalne dopuszczalne natężenie odpływu z dachu lub całej inwestycji, wyrażone np. w l/s.

Właściwie dobrane urządzenia regulujące przepływ mogą pozwolić na wykorzystanie pojemności retencyjnej do spowolnienia odpływu i ograniczenia obciążenia kanalizacji w czasie intensywnego deszczu.

 

3. Zachowanie systemu podczas opadu obliczeniowego

Projekt powinien uwzględniać warunki opadowe właściwe dla danej lokalizacji oraz uzgodniony poziom bezpieczeństwa.

Wymagania mogą dotyczyć określonych scenariuszy opadowych, przyjętego prawdopodobieństwa przewyższenia i czasu trwania deszczu, a także bezpiecznego działania odwodnienia w sytuacjach przekroczenia pojemności retencyjnej. W tym celu warto stosować obliczenia i modelowanie hydrologiczno-hydrauliczne, pozwalające przeanalizować działanie systemu przy różnych przebiegach opadu.

 

4. Monitoring rzeczywistej skuteczności

W przypadku większych inwestycji publicznych warto rozważyć również monitoring funkcjonowania rozwiązań retencyjnych. Pomiar opadu, poziomu zgromadzonej wody i odpływu umożliwia porównanie rzeczywistego działania systemu z założeniami projektowymi. Dzięki temu samorząd uzyskuje nie tylko nowy element zielonej infrastruktury, ale także dane przydatne przy planowaniu kolejnych inwestycji.

W obiektach edukacyjnych, takich jak Ekofuturium, wyniki monitoringu mogą dodatkowo stać się częścią ekspozycji, pokazującej w praktyce działanie miejskiego obiegu wody.

 

5. Bezpieczeństwo, utrzymanie i odpowiedzialność

Wymagania powinny obejmować także sposób zapewnienia bezpieczeństwa konstrukcji, funkcjonowanie odwodnienia awaryjnego, dostęp serwisowy, zakres niezbędnej pielęgnacji i odpowiedzialność za utrzymanie. Skuteczność systemu retencyjnego musi być bowiem zachowana przez lata, a nie tylko w momencie oddania obiektu do użytkowania.

Tak sformułowane wymagania nie muszą narzucać projektantom konkretnej technologii. Mogą określać oczekiwany efekt, pozostawiając swobodę wyboru najlepszego sposobu jego osiągnięcia.

 

Od zielonego dachu do mierzalnej retencji

Konkurs na Ekofuturium w Koszalinie pokazuje ważny kierunek w projektowaniu inwestycji publicznych. Zielona infrastruktura może być wpisana w samą ideę budynku, stanowiąc część jego programu funkcjonalnego, edukacyjnego i środowiskowego. To podejście zasługuje na uznanie.

Jednak wraz z rosnącą rolą BZI powinny rosnąć również oczekiwania dotyczące jej skuteczności. Sam zapis o zielonym dachu nie pozwala jeszcze określić, w jakim stopniu inwestycja ograniczy odpływ deszczówki do miejskiej kanalizacji. Dopiero połączenie rozwiązań przyrodniczych z obliczeniami hydrologicznymi, właściwie dobraną retencją, regulacją odpływu i ewentualnym monitoringiem pozwala ocenić rzeczywisty efekt. Dlatego w kolejnych konkursach architektonicznych i zamówieniach publicznych warto coraz częściej wymagać także określenia mierzalnych parametrów błękitno-zielonej infrastruktury.

Przyszłością zielonych dachów nie jest wyłącznie zazielenianie kolejnych powierzchni. Jest nią projektowanie dachów, które pełnią określone funkcje, bezpiecznie gospodarują wodą i których efekty można potwierdzić danymi. Właśnie takie podejście pozwala przejść od zielonej architektury do świadomego, cyfrowego zarządzania wodami opadowymi.

Planujesz inwestycję z wykorzystaniem błękitno-zielonej infrastruktury? Pomożemy Ci określić założenia projektowe i wymagania retencyjne, które przełożą się na mierzalne efekty. Skontaktuj się z ekspertami RetencjaPL:

 

 

FAQ – zielony dach

Czym różni się zielony dach od niebieskiego?

Zielony dach wykorzystuje roślinność i podłoże, które zatrzymują część opadu, a następnie oddają wodę do atmosfery przez parowanie i transpirację. Dach niebieski służy przede wszystkim czasowemu magazynowaniu wody i kontrolowanemu opóźnianiu jej odpływu, np. przez odpowiednio dobrane urządzenia odpływowe. Dach niebiesko-zielony łączy obie funkcje – wspiera roślinność, a jednocześnie zapewnia dodatkową retencję i regulację odpływu. Dobór rozwiązania powinien wynikać z obliczeń hydrologicznych, możliwości konstrukcyjnych i wymagań eksploatacyjnych.

Ile wody zatrzymuje zielony dach?

Nie ma jednej wartości odpowiedniej dla wszystkich zielonych dachów. Ilość zatrzymanej wody zależy m.in. od grubości i rodzaju podłoża, warstw retencyjnych, roślinności, intensywności deszczu oraz wilgotności dachu przed opadem. Dla przykładu 1 mm opadu na powierzchni 1 m² oznacza 1 litr wody, więc 20 mm na dachu o powierzchni 1000 m² odpowiada 20 m³ opadu. Nie znaczy to jednak, że dach automatycznie zatrzyma całe 20 m³. Rzeczywistą retencję i odpływ należy określić w obliczeniach dla przyjętych scenariuszy opadowych, uwzględniając także wcześniejsze nasycenie warstw wodą.

Czy zielony dach wlicza się do powierzchni biologicznie czynnej?

Tak, ale nie zawsze w całości. Zgodnie z definicją terenu biologicznie czynnego w § 3 pkt 22 rozporządzenia w sprawie warunków technicznych do bilansu można zaliczyć 50% powierzchni tarasów i stropodachów z nawierzchnią zapewniającą naturalną wegetację roślin, przy spełnieniu warunku powierzchni co najmniej 10 m². Przykładowo 200 m² odpowiednio urządzonego zielonego dachu może oznaczać 100 m² uwzględniane w takim bilansie. Przy konkretnej inwestycji trzeba jednak sprawdzić obowiązujące przepisy i ustalenia planistyczne. Zaliczenie zielonego dachu do bilansu nie oznacza też, że hydrologicznie zastępuje on taką samą powierzchnię naturalnego gruntu.

 

 

Źródła

  • SARP – Regulamin konkursu nr 1065, Ekofuturium – https://architektsarp.pl/ekofuturium/regulamin_konkursu/
  • SARP – Załącznik nr 7b, Założenia i wytyczne konkursowe – https://architektsarp.pl/ekofuturium/pobierz/0/18/
  • archikonkurs.pl – wyniki konkursu – https://archikonkurs.pl/konkurs/336/
  • Philadelphia Water Department – Blue-Green Roofs – https://water.phila.gov/development/stormwater-plan-review/manual/chapter-4/4-14-blue-green-roofs/
  • US EPA – Guide to Reducing Heat Islands – https://www.epa.gov/heatislands/guide-reducing-heat-islands
  • Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie – budynek i ogród – https://www.buw.uw.edu.pl/o-nas/o-bibliotece/budynek-i-ogrod/
  • Wody Polskie – Retencja przydomowa – https://www.gov.pl/web/wody-polskie/retencja-przydomowa
Powrót